केएमसीमा बिनाचिरफार मष्तिष्कश्राबको सफल उपचार
काठमाडौं–स्वास्थ्य सेवाको संसारमा कहिलेकाहीँ यस्ता घटनाहरू घट्छन् जसले एउटा बिरामीको जीवन मात्र बचाउँदैन, बरु समग्र चिकित्सा क्षेत्रलाई नै नयाँ दिशातर्फ उन्मुख गरिदिन्छ । काठमाडौं मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पतालमा हालै सम्पन्न भएको एउटा जटिल उपचारले त्यही सन्देश दिएको छ—नेपालको चिकित्सा प्रणाली अब उपचार गर्ने ठाउँ मात्र नभएर, जटिल र दुर्लभ रोगहरूलाई पनि आधुनिक प्रविधिको सहायताले परास्त गर्न सक्ने क्षमतामा पुगेको छ ।
७२ वर्षीया एक महिलाको मस्तिष्कभित्र अत्यन्त खतरनाक रोग—विशाल आकारको ब्रेन एन्युरिज्म लुकुको थियो । मस्तिष्कको रक्तनलीको भित्तो कमजोर भएर बेलुनजस्तै फुल्ने यो अवस्थालाई एन्युरिज्म भनिन्छ । अझ डरलाग्दो कुरा त सामान्य एन्युरिज्मभन्दा यो अवस्था धेरै जटिल थियो, किनकि यसको आकार दुई दशमलब पाँच सेन्टिमिटरभन्दा ठूलो थियो । चिकित्साको भाषामा यसलाई ‘जायन्ट एन्युरिज्म’ भनिन्छ, जुन अत्यन्त दुर्लभ मात्र होइन, जीवनका लागि निकै जोखिमपूर्ण पनि हुन्छ । यस्तो अवस्थामा कुनै पनि क्षण रक्तनली फुट्ने खतरा रहन्छ, र त्यो फुटेमा केही मिनेटमै ज्यानसमेत जान सक्छ ।
यस्ता जटिल अवस्थाहरूमा परम्परागत खुला शल्यक्रिया—ओपन सर्जरी—प्रायः पहिलो विकल्प मानिन्छ । तर यो केसमा समस्या झन् गम्भीर थियो । एन्युरिज्मको स्थान र आकारका कारण खुला शल्यक्रिया सम्भव थिएन । सर्जरी गर्दा मस्तिष्कका संवेदनशील भागमा ठूलो क्षति पुग्ने जोखिम अत्यधिक थियो । त्यसैले बिरामीका लागि एउटा मात्र आशा बाँकी थियो—अत्याधुनिक न्युरोइन्टरभेन्सन प्रविधि ।
को हो न्युरोइन्टरभेन्सन प्रविधि ?
न्युरोइन्टरभेन्सन प्रविधि भनेको मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित रोगहरूको ठूलो चिरफार नगरी, रक्तनलीभित्र सानो नली (क्याथेटर) प्रयोग गरेर गरिने आधुनिक उपचार विधि हो । यस प्रविधिमा सामान्यतया हात वा खुट्टाको धमनीबाट अत्यन्त सानो नली मस्तिष्कसम्म पु¥याइन्छ र त्यही नलीमार्फत औषधि, कोइल, स्टेन्ट वा अन्य उपकरण प्रयोग गरेर समस्या भएको स्थानमै उपचार गरिन्छ । सरल भाषामा भन्नुपर्दा, टाउको नखोली मस्तिष्कभित्रको रोग उपचार गर्ने आधुनिक तरिका नै न्युरोइन्टरभेन्सन प्रविधि हो ।
त्यही चुनौती स्वीकार गर्दै डाक्टर अरुण पौडेलको नेतृत्वमा चिकित्सकहरूको टोलीले उपचारको योजना बनायो । उनी न्युरोइन्टरभेन्सनका वरिष्ठ विशेषज्ञ हुन्, जसले नयाँ दिल्लीस्थित अल इन्डिया इस्टिच्युट अफ मेडिकल साइन्सेजबाट डीएम अध्ययन पूरा गरेर काठमाडौं मेडिकल कलेजमा कार्यरत छन् ।
अन्तत, वर्षौँको अध्ययन, अनुभव र प्रविधिको संयोजनले यो जटिल समस्या समाधान गर्न सम्भव बनायो । उपचारका क्रममा चिकित्सकहरूले दुई अत्याधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरे—कोइलिङ र फ्लो डाइभर्टर । यी प्रविधिहरू मस्तिष्कको रक्तनलीभित्रैबाट काम गर्ने अत्याधुनिक न्युरोइन्टरभेन्सन विधि हुन् । यो प्रविधिमा शरीरलाई ठूलो चिरफार नगरी, सानो नलीमार्फत रक्तनलीभित्र पुगेर उपचार गरिन्छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रविधि थियो फ्लो डाइभर्टर । यसमा रक्तनलीभित्र एउटा विशेष प्रकारको स्टेन्ट जडान गरिन्छ, जसले रक्तप्रवाहलाई एन्युरिज्मतर्फ जाने बाटो मोडिदिन्छ । जब रक्तप्रवाह क्रमशः एन्युरिज्मभित्र जान छाड्छ, त्यहाँको दबाब घट्दै जान्छ र समयसँगै त्यो थैलीजस्तो फुलेको भाग सुरक्षित रूपमा बन्द हुन थाल्छ । संसारभरि अहिले ठूला र जटिल एन्युरिज्मको उपचारका लागि यही प्रविधि सबैभन्दा प्रभावकारी मानिन्छ ।
चिकित्सकहरूको सावधानीपूर्ण प्रयासपछि अन्ततः उपचार सफल भयो । विशाल आकारको एन्युरिज्मलाई नियन्त्रणमा ल्याइयो । उपचारपछि बिरामीको अवस्था स्थिर रहेको छ र स्वास्थ्यमा राम्रो सुधार देखिएको छ ।
यो सफलताले एउटा बिरामीको जीवन मात्र सुरक्षित गरेको छैन; यसले नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रबारे रहेको पुरानो धारणा पनि परिवर्तन गरिरहेको छ । लामो समयसम्म यस्ता जटिल रोगहरूको उपचारका लागि नेपाली बिरामीहरू भारत, सिंगापुर वा अन्य देशतर्फ जान बाध्य हुन्थे । धेरैले आर्थिक अभावका कारण उपचार नै गर्न पाउँदैनथे । तर अहिले परिस्थिति बदलिँदै छ ।
डा. पौडेलका अनुसार काठमाडौं मेडिकल कलेलजमा मस्तिष्कका जटिल एन्युरिज्म, स्ट्रोक, एभीएम जस्ता गम्भीर रोगहरूको उपचार सम्भव भइसकेको छ । आधुनिक न्युरोइन्टरभेन्सन प्रविधिको विस्तारसँगै विदेश धाउनुपर्ने बाध्यता क्रमशः घट्दै गएको छ । यो उपलब्धिले काठमाडौं मेडिकल कलेजलाई नेपालको आधुनिक चिकित्सा सेवाको अग्रपंक्तिमा उभ्याएको छ । अत्याधुनिक उपकरण, विशेषज्ञ चिकित्सक र जटिल उपचार गर्न सक्ने क्षमता—यी सबैको संयोजनले यो संस्थालाई एउटा अस्पताल मात्र नभई, चिकित्सा प्रगतिका सम्भावनाहरूको केन्द्र बनाउँदै लगेको छ ।
स्वास्थ्य सेवाको इतिहासमा प्रगति प्रायः साना–साना प्रयासबाट सुरु हुन्छ, तर कहिलेकाहीँ एउटा सफल उपचारले नै ठूलो सन्देश दिन्छ । यो घटना त्यस्तै क्षण हो—जहाँ एउटा बिरामीको जीवन बचाउने प्रयासले नेपालको चिकित्सा क्षमतामा नयाँ आत्मविश्वास थपेको छ ।
अब एक छिन् एन्युरिज्मबारे थप विस्तारमा बुझैं । एन्युरिज्म भनेको शरीरको कुनै रक्तनली (धमनी) को भित्तो कमजोर भएर फुल्नु, थैली वा बेलुनजस्तै भाग बन्नु हो । सरल भाषामा भन्नुपर्दा, जहाँबाट रगत बगिरहेको हुन्छ, त्यो नलीको कुनै भाग कमजोर भयो भने त्यहाँ फुकेको बेलुनजस्तो बिस्तारै ठूलो भाग बन्नसक्छ—यसलाई नै एन्युरिज्म भनिन्छ ।
उदाहरणका रुपमा यदि पानी बग्ने रबरको पाइपको कुनै ठाउँ कमजोर भयो भने त्यो ठाउँ फुलेर बेलुन जस्तो देखिन सक्छ । शरीरको रक्तनलीमा त्यस्तै अवस्था सिर्जना भयो भने त्यसलाई एन्युरिज्म भनिन्छ ।
मस्तिष्कको धमनीमा यस्तो समस्या बढी देखिन्छ । समस्या किन खतरनाक हुन्छ भने यदि त्यो फुलेको भाग फुट्यो भने अचानक धेरै रगत बग्न सक्छ र यसले गम्भीर अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ । उदाहरणका लागि मस्तिष्कमा फुट्यो भने मस्तिष्कघात हुनसक्छ ।
एन्युरिज्म हुनका कारणहरू विभिन्न हुन सक्छन् । जस्तो कि लामो समयको उच्च रक्तचाप, धूमपान, रक्तनलीको जन्मजात कमजोरी, उमेर बढ्दै जाँदा धमनी कमजोर हुनु, चोटपटक वा संक्रमण आदि ।
धेरै अवस्थामा एन्युरिज्म लामो समयसम्म कुनै लक्षण नदेखाई पनि रहन सक्छ । तर कहिलेकाहीँ अचानक तीव्र टाउको दुखाइ, दृष्टि धमिलो हुनु, चक्कर आउनु, छाती वा पेटमा असामान्य पीडा हुनुजस्ता संकेत देखिन सक्छन् । एन्युरिज्मको उपचार यसको आकार, स्थान र जोखिम अनुसार फरक हुन्छ । नियमित जाँच गरेर निगरानी गर्ने, औषधि प्रयोग, शल्यक्रिया गरेर फुलेको भागलाई सुरक्षित बनाउने जस्ता उपाय अपनाइन्छ । एन्युरिज्म भनेको रक्तनली कमजोर भएर फुलेको अवस्था हो, जसलाई समयमै पत्ता लगाउन र उपचार गर्न सके गम्भीर खतरा टार्न सकिन्छ ।